Бөтүҥ нэһилиэгин Үрүҥ тунах Ыһыаҕа

Илгэлээх сайыммыт салаллан, сир-дойду күөх симэҕинэн киэркэйэн саха дьоно үрүҥ тунах ыһыаҕын ыһар кэрэ кэмэ үүннэ. Ыһыах – бу кэнчээри ыччаты кэрэҕэ уһуйар, өбүгэ үгэһин үйэтитэр, бар дьону сомоҕолуур ытык үгэспит буолар. Бу күнү көрсүү, айылҕалыын алтыһыы, кэлэр сылга арчыланыы, үтүөнү түстээһин сиэрэ-туома. Бу үтүө үгэһи тутуһан Бөтүҥ нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ бэс ыйын 14 күнүгэр уйгулаах ыһыахтарын ыһан Дьаам алааска тоҕуоруһа муһунна.

Быйылгы ыһыах Арассыыйаҕа норуоттар сомоҕолоһууларын, Сахабыт сиригэр Култуура, Амма улууһугар ону тэҥэ Бөтүҥ нэһилиэгэр Тыа хаһаайыстыбатын сылларыгар, ону тэҥэ үлэни өрө туппут, үлэнэн дьолломмут үтүө дьоннор «Социалистическэй Үлэ геройа» Анна Михайловна Васильева – Сэбиэт Аана быйыл төрөөбүтэ 110,  СӨ култууратын маҥнайгы миниистирэ Светлана Ефимовна Николаева төрөөбүтэ 85, «Оллоон» образцовай ансаамбыл төрүттээччитэ Анисия Даниловна Софронова төрөөбүтэ 80 сылларыгар ананна.

Сиэр-туом быһыытынан, аан бастаан түһүлгэ түстэнэн, ыраас халлаан анныгар ытык эйгэ тэрилиннэ. Түптэһиттэр үрүҥ буруону унаарытан, түһүлгэни ыраастаатылар. Кэрэ нарын кыталыктар үҥкүүлээн, айылҕа уһуктуутун, олох саҥалыы эргиирин илэ-чахчы көрдөрдүлэр. Онтон түһүлгэҕэ алгысчыт Василий Кочаткин аҕыс кыыс, тоҕус уол битииһиттэри батыһыннаран киирэн, Аар Айыыларга, Ийэ сиргэ сүгүрүйэн, алгыс бастыҥын анаата, үтүөнү, сайдыыны түстээтэ. Алгыс кэнниттэн «Бөтүҥ нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтин баһылыга Саргылана Васильевна Борисова ыһыах аһыллыбытын бэлиэтин — Дуоҕаны — үөрүүлээх быһыыга-майгыга анньан, бырааһынньык саҕаламмытын биллэрдэ. Ол кэннэ мустубут бар дьону алаадьынан, үтэһэ этинэн күндүлээтилэр.
Салҕыы Анна Михайловна Васильева — Сэбиэт Аана олоҕун, үлэтин, Бөтүҥ нэһилиэгин сайдыытыгар киллэрбит кылаатын толору сырдатар «Үлэ сулуһа – Сэбиэт Аана» диэн ааттаах, дириҥ ис хоһоонноох уус-уран дьүһүйүү көһүннэ. Бу дьүһүйүүгэ нэһилиэк олохтоохторо, эдэрдиин-эмэнниин бары кыттыһан, Сэбиэт Аана кыра сааһыттан саҕалаан, үлэһит буолан үүнэн, бүтүн дойдуга аатырбыт үрдүк ситиһиилэрин, сырдык олоҕун суолун, уйгулаах олоҕу уһансыбыт албан үлэтин илэ-чахчы олоххо тилиннэрэн көрдөрдүлэр. Көрөөччүлэр хас биирдии түгэни сэргии, киэн тутта кердүлэр.

Уус-уран дьүһүйүү сырдык тыына, үрдүк долгуна уоскуйбутун кэннэ, түһүлгэҕэ «Бөтүҥ нэһилиэгэ» тыа түөлбэтин баһылыга Саргылана Васильевна Борисова тахсан, мустубут бар дьонугар истиҥ эҕэрдэтин, алгыстаах тылын-өһүн анаата. Кини нэһилиэк олоҕор буола турар үтүө уларыйыылары бэлиэтээн, үлэһит дьоҥҥо махтанан, инники кэскили түстээн, бар дьонун сүргэтин көтөхтө, саҥа ситиһиилэргэ кынаттаата. Ол кэннэ, ыһыах саамай үөрүүлээх, долгутуулаах чааһа – үлэ бастыҥнарын, нэһилиэк киэн туттар дьонун чиэстээһин буолла. Сыралаах үлэлэринэн, үрдүк ситиһиилэринэн ааттарын ааттаппыт бастыҥ үлэһиттэр, ытык кырдьаҕастар, талааннаах ыччаттар Саргылана Васильевна илиититтэн наҕараадаларын, махтал суруктарын үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттулар. Ыһыах үөрүүлээх-көтүүлээх, сиэр-туом толоруллубут чааһа, саха омук сомоҕолоһуутун, биир санааланыытын көрдөрөр ытык оһуохайынан түмүктэннэ. Оһуохайы араас таһымнаах күрэхтэр хас да төгүллээх кыайыылаахтара, уран тыллаах оһуокайдьыт Егор Никифоров таһаарда.

Быйылгы ыһыах биир сүрүн уратытынан — умнуллан эрэр былыргы үтүө үгэһи сөргүтэн, нэһилиэгинэн бары бииргэ олорон аһааһын буолла. Урбаанньыт Иванов Николай «Нэһилиэнньэни аһатыаҕын, сомоҕолоһуоҕун» диэн тыл көтөҕөн биэ ылыытыгар харчынан көмөлөстө, куһунан хааччыйда. Неустроев Валентин биэни этиллибит күҥҥэ баар оҥорон эмиэ улахан көмө буолла. Онон, байтаһын биэ этин үтэһэлээн, онно эбии сэлиэйдээх ис миинин, сыалаах кус миинин буһаран ыһыахха мустубут бар дьону аһаттылар. Утахтарын ханнараары сөрүүн быырпаҕынан күндүлээтилэр. Дьон-сэргэ бары бииргэ сандалы тула олорон истиҥ-иһирэх кэпсэтиилээх, үөрүү-көтүү аргыстаах аһылыктара өссө биир дириҥ суолталаах тэрээһининэн киэргэтилиннэ. Бу тэрээһин нэһилиэк култууратын сайдыытыгар сүҥкэн кылаатын киллэрбит, «Оллоон» оҕо образцовай ансаамбылын төрүттээччи, ытыктабыллаах Анисия Даниловна Софронова төрөөбүтэ 80 сылыгар ананан, кини сырдык аатын үйэтитэр сыаллаах ыытылынна. Кини саҕалаабыт үтүө дьыалатын салҕааччылар – «Оллоон» образцовай ансаамбыл кэнчээри ыччаттара уонна уран тыллаах олоҥхоһут Егор Никифоров олоҥхо толордулар. Бу олоҥхону истии – Анисия Даниловна үтүө аатыгар сүгүрүйүү, саха омук улуу нэһилиэстибэтин кэнчээри ыччакка тиэрдии бэлиэтэ буолла. Нэһилиэк дьоно ас амтанын, үтүө сытын-сымарын хайҕаан, олоҥхо истэн астынан, тэрийээччилэргэ махтанан тарҕастылар. Бу көстүү – саха ыалын ыалдьытымсах быһыытын, нэһилиэк сомоҕолоһуутун, уйгу-быйаҥ олохпут кэрэһитэ буолан, ыһыах биир саамай истиҥ, умнуллубат түгэнинэн буолла.

Күн ортото ааһан саха омук сүрэҕин-быарын өрүкүтэр, хаанын күүрдэр күүс-уох, сымса-сыыдам буолуу күрэхтэһиилэрэ – хапсаҕай уонна сүүрүү Тойон түһүлгэҕэ саҕаламмыттара. Түһүлгэ тула тобус-толору мустубут дьон-сэргэ хаһыыта-ыһыыта, ыалдьар дьоннорун ааттарын ааттаан хаһыытыыллара күрэх тыҥааһынын өссө күүһүртэ.
Бастакынан, 100 миэтэрэлээх кылгас дистанцияҕа сыыдам сырыылаахтар күөн көрүстүлэр. Эр дьон ортотугар бу сылга кыайыылааҕынан Федоров Данил таҕыста. Иккис миэстэҕэ Неверов Вячеслав тигистэ, оттон үһүс бочуоттаах миэстэни Степанов Геннадий ылла. Кэрэ аҥаардарбытыттан саамай түргэнинэн Сивцева Виолина буолла, иккис миэстэҕэ Борисова Евгения  таҕыста, оттон үһүс миэстэҕэ Сивцева Дарина тигистэ. Салгыы саха төрүт көрүҥэ – хапсаҕай буолла. 70 киилэҕэ диэри ыйааһыннаах уолаттар албаска-күүскэ холоһоннор, кыайыы өрөгөйүн Попов Мичил биллэ, иккис миэстэҕэ Давыдов Эрэл таҕыста, оттон үһүс миэстэни Григорьев Айаал ылла. Оттон 70 киилэттэн үөһэ ыарахан ыйааһыннаахтарга, көрөөччүлэри ордук сэргэхсиппит киирсиигэ, муҥутуур кыайыылааҕынан Алексеев Айаал буолла. Иккис миэстэҕэ Неверов Вячеслав тигистэ, оттон үһүс миэстэҕэ Кириллов Валентин таҕыста. Хапсаҕайга Бөтүҥнэр киэн туттар уолбут көҥүл тустууга Европа чөмпүйүөнэ, 2024 сыллаах Олимпиада кыттыылааҕа Владимир Егоров судьуйалаата.

Күнүс буолбут күрэхтэһии, үөрүү-көтүү кэнниттэн, киэһэлик Бөтүҥ нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ Маҥхааһай алааһыгар муһунна. Манна ыһыах саамай тыҥааһыннаах, имэҥнээх киэһээҥҥи чааһа – саха омук хааныгар баар ат сүүрдүүтэ уонна «Алгыс» сүүйүүлээх оонньуута ыытылынна. Сымса-сыыдам аттар, эдэр, саастаах сылгыһыттар, түһүлгэни тула мустубут дьон-сэргэ – бары биир күүтүүнэн, долгуйуунан туолан, киэһээҥҥи күрэҕи саҕалаатылар.
800 миэтэрэлээх кылгас, ол гынан баран күүрээннээх киирсиигэ үһүс миэстэни «Аргыс» диэн сымса ат (хаһаайына Никифоров С.И.) ылан, «Күөх ыллык» эмтиир-чэбдигирдэр киин туруорбут триммерынан, А.М. Васильева-Сэбиэт Аана оҕолоро, чугас аймахтара туруорбут 15 000 солкуобайынан уонна мүһэнэн наҕараадаланна. Иккис миэстэҕэ, кыл мүччү иккиһинэн кэлбит «Бэрт Хара» (хаһаайына Петров Ф.Н.) хаһаайына бэйэтэ туруорбут сварочнай аппаратынан уонна Сэбиэт Аана аймахтара анаабыт 20 000 солкуобайынан биһирэннэ. Оттон бу дистанция муҥутуур кыайыылааҕынан «Чокуур» диэн кыахтаах ат (хаһаайына Билюкин И.И.) тахсан Алексеев М.А. туруорбут батыйатынан уонна Сэбиэт Аана чугас дьоно туруорбут 35 000 солкуобайынан наҕараадаланан, үөрүү-көтүү өрөгөйүн биллэ.
1200 миэтэрэлээх дистанцияҕа иккис миэстэҕэ Сулҕаччыттан кэлбит «Хан» диэн ааттаах ат тиксэн С.Я. Левин аатынан норуот айымньытын киинэ туруорбут электропилатынан наҕараадаланна. Оттон бастакы миэстэни, күүһүн-уоҕун көрдөрөн, «Бастыҥа» (хаһаайына Яковлев А.А.) ылан А.Д. Софронова оҕолоро, чугас аймахтара туруорбут 24 500 солкуобайдаах харчынан уонна мүһэнэн биһирэннэ. Бу дистанция иккис сүүрүүтүгэр, иккиһинэн Абаҕа нэһилиэгиттэн кэлбит «Хоройор» ат кэлэн Артемьев Я.А. аатынан бииргэ төрөөбүттэрэ туруорбут 6000 солкуобайынан, оттон бастакы миэстэҕэ «Көмүс сиэр» ат (хаһаайына Петров Ф.Н.) кэлэн Гурьев Н.Д. аатынан оҕолоро, аймахтара туруорбут харчынан бирииһинэн наҕараадаланнылар.
Бу уһун дистанцияҕа иккис миэстэни «Кэрэ Сиэр» (хаһаайына Петров Ф.Н.) ылан Яковлев В.А. уонна Тимофеев А.Е. ааттарынан бииргэ үөрэммит доҕотторо туруорбут харчынан бирииһинэн, оттон бастакы миэстэни Абаҕа нэһилиэгин аатыттан кыттыбыт «Хоточчукаана» ат ылан А.М. Васильева-Сэбиэт Аана аймахтара туруорбут 10 000 солкуобайынан, В.З. Неверов аатынан спортзал туруорбут итии-сөрүүн термоһынан уонна мүһэнэн наҕараадаланна.
2400 миэтэрэҕэ иккис миэстэҕэ Сулҕаччы нэһилиэгиттэн «Баатык» кэлэн Кочаткин П.В. туруорбут 5000 солкуобайдаах сертификатынан, оттон бастакы миэстэни «Бастык» (хаһаайына Петров Ф.Н.) ылан Анисия уонна Роман Ивановтар туруорбут 20 000 солкуобай харчынан бириистэринэн уонна мүһэнэн наҕараадаланна. Саамай уһун, 3200 миэтэрэлээх, тулуурдаахтар сүүрүүлэригэр, иккис миэстэни «Сынок» (хаһаайына Петров Ф.Н.) ылан, МПЧ Бөтүҥнээҕи участогын коллектива туруорбут 5500 солкуобайынан, оттон бастакы миэстэни Абаҕаттан кэлбит «Буран» диэн кыанар ат ылан, ГУП ЖКХ Бөтүҥнээҕи участогын коллектива туруорбут 8500 солкуобайынан уонна мүһэнэн наҕараадаланна. Кыттыы иһин анал бириис Гурьев Иван Анатольевичка туттарылынна – киниэхэ Н.Е. Иванов аатынан Бөтүҥ орто оскуолатын коллектива туруорбут автокомпрессорын бэлэх туттардылар.

Ат сүүрдүү быыһыгар көрөөччүлэр сүргэлэрин көтөҕөн, «Алгыс» сүүйүүлээх оонньуута ыытылынна. Элбэх сыаналаах, туһалаах бириистэр оонньонон, дьон-сэргэ үөрүүтэ-көтүүтэ өссө үксээтэ. Дьэ, ол эрээри, бу киэһэ сүрүн дьоллооҕунан, «Алгыс» оонньуу муҥутуур кыайыылааҕынан Назарова Настя тахсан, 30 000 солкуобай уу харчыны сүүйэн, үөрүү үрдүгүн биллэ. Үйэлэргэ өлбөөдүйбэт баян кэрэ тыаһынан биир дойдулаахпыт Иванов Илья Еремеевич киэһэни киэргэттэ.

Үрүҥ тунах ыһыахпыт үрдүк таһымҥа уйгу-быйаҥ аргыстанан, сиэр-туом толору тутуһуллан ааспытынан, бу кэрэ бырааһынньыгы тэрийсибит, күүс-көмө буолбут бар дьоммутугар ис сүрэхпититтэн дириҥ махталбытын тиэрдэбит!
• Нэһилиэк тэрилтэлэрин салайааччыларыгар, үлэһиттэригэр – ыһыаҕы сүрүннээн-салайан, туругуран, хас биирдии тэрээһини иилээн-саҕалаан, күнү-түүнү түбүгүрэн ыыппыккыт иһин.
• Ыһыахпыт сүрүн үбүн-харчытын уйуммут, бириистэри, бэлэхтэри туруорбут бары үтүө санаалаах дьоммутугар, урбаанньыттарбытыгар, тэрилтэлэрбитигэр – эһиги көмөҕүт, өйөбүлгүт суоҕа буоллар, бу ыһыахпыт бу курдук киэҥ далааһыннаах, үөрүүлээх-көтүүлээх буолуо суоҕа этэ.
• Уус-уран дьүһүйүү талааннаах кыттыылаахтарыгар, артыыстарбытыгар, сценарий суруйааччыларыгар уонна туруорааччыларыгар – Бөтүҥ нэһилиэгин туруу үлэһит дьоннорун сырдык ааттарын үйэтитэн, көрөөччү сүрэҕин-быарын таарыйар умнуллубат түгэннэри бэлэхтээбиккит иһин.
• Спортсменнарбытыгар, сыыдам аттарбыт сылгыһыттарыгар уонна хаһаайыттарыгар – хааны күүрдүбүт, тыҥааһыннаах киирсиилэри, имэҥнээх сүүрүүлэри көрдөрбүккүт, көрөөччүгэ үөрүүнү бэлэхтээбиккит иһин.
• Астаабыт-үөллээбит, сандалы остуолу тэрийбит, үтэһэлээбит, миин буһарбыт күндү ийэлэрбитигэр, эдьиийдэрбитигэр – саха аһын минньигэс амтанын, үтүө сытын-сымарын бэлэхтээбиккит, дьону-сэргэни маанылаабыккыт иһин.
• Түһүлгэни киэргэппит, ыраастаабыт-хомуйбут, илии-атах буолбут бары күүс-көмө дьоммутугар – эһиги сыралаах үлэҕит түмүгэр ыһыахпыт ыраас, кэрэ, киһи дуоһуйар эйгэлэннэ.

Бөтүҥ нэһилиэгин дьоно-сэргэтэ, эһиги бары, биир сомоҕо күүс буолаҥҥыт, бу ыһыахпыт үтүө тыына, кэрэ эйгэтэ үөскээтэ. Өбүгэ үгэһэ салҕанарыгар, кэнчээри ыччат сүрэҕэр-быарыгар иҥэригэр сүҥкэн кылааккытын киллэрдигит!

Ити курдук, Бөтүҥ нэһилиэгэр Социалистическай Үлэ Дьоруойа Анна Михайловна Васильева-Сэбиэт Аана төрөөбүтэ 110 сылыгар, СӨ култууратын маҥнайгы миниистирэ Светлана Ефимовна Николаева төрөөбүтэ 85, «Оллоон» образцовай ансаамбыл төрүттээччитэ Анисия Даниловна Софронова төрөөбүтэ 80 сылларыгар анаммыт үрүҥ тунах ыһыахпыт үрдүк таһымҥа ааста. Бу кэрэ күн – барыбытын сомоҕолоото, өбүгэ үгэһин сырдык тыынынан сүрэхпитин сылытта, күүс-уох, эрэл эптэ. Ыһыах хас биирдии тэрээһинэ – алгыстан саҕалаан уус-уран дьүһүйүү, спортивнай күрэхтэр, ат сүүрдүүтэ, оһуохайга тэҥҥэ үктээһин – бука барыта нэһилиэкпит биир кэлим буоларын, үлэни-хамнаһы өрө тутарын, кэнчээри ыччатын кэскилин түстүүрүн илэ-чахчы көрдөрдө.

Бу ыһыахтан ылбыт сэниэбит, үөрүүбүт-көтүүбүт кэлэр сылга диэри арыаллыы, ситиһиилэргэ кынаттыы турдун! Нэһилиэкпит инникитэ сырдык, олохпут уйгулаах, дьоммут-сэргэбит доруобай буоллун! Кэлэр ыһыахха өссө үгүс ситиһиилэрдээх көрсүөххэ диэри!

Уруй-туску! Айхал-мичил!

Сандал Степанов, Василина Борисова хаартыскаҕа түһэриилэрэ